طرح نظر در بارۀ بهترین روش کبیسه گیری گاهشماری ایرانی در مؤسسۀ ژئو فیزیک دانشگاه تهران / Intercalati

بیان دیدگاه در بارۀ گاهشماری ایرانی در شورای مرکز تقویم مؤسسۀ ژئوفیزیک دانشگاه تهران

بنا بر دعوت رئیس محترم مؤسسۀ ژئوفیزیک دانشگاه تهران، جناب آقای دکتر فرهنگ احمدی گیوی، امروز نظر خود در بارۀ روشمندی و قاعدۀ کبیسه گیری در گاهشماری ایرانی را با اعضای ارجمند شورای مرکز تقویم مؤسسه در میان گذاشتم.

پس از چاپ نخست کتاب گاهشماری ایرانی در سال 1380، طی نامه ای به رئیس وقت مؤسسۀ ژئوفیزیک دانشگاه تهران، ضمن تقدیم نسخه ای از کتاب، تقاضا کردم مباحث مطرح شده در بار گاهشماری ایرانی جدی تلقی شده زمینۀ تغییر قانونی در شیوۀ کبیشه گیری این گاهشماری فراهم گردد. پس از آن بارها در مقاله ها و سخنرانی های گوناگون از بایستگی تعیین تکلیف گاهشماری در سطح ملی سخن گفته بودم.

خوشبختانه این فرصت، هرچند پس از نه سال، پدیدآمد تا به عنوان نخستین سخنران در این زمینه نظر خود را مطرح کنم.

در جلسه گفته شد که شورای مرکز تقویم تصمیم گرفته است از کسانی که در این زمینه نظری دارند دعوت کند تا پس از بحثها و بررسیهای تخصصی لازم زمینۀ طرح موضوع در سطح نهاد قانونگذار کشور فراهم شود.

من سخنان خود را حول محورهای زیر پیش بردم:

1.     گاهشماری ایرانی، چونان ابزار خاص نگهداری حساب زمان در یک سال به طور خاص و در چندین سال به طور عام، یک گاهشماری خورشیدی است و طول آن، آغاز سال آن، و طول ماههای آن بر پایۀ حرکت زمین به دور خورشید (یا حرکت پدیداری خورشید به دور زمین) استوار است.

2.     دو طول سال خورشیدی برای گاهشماری مهمند: طول سال خورشیدی حقیقی و طول سال خورشیدی میانگین.

3.     این دو طول سال نه تنها شامل کسر روز تا حد چند ده میلیونیوم اعشار هستند بلکه تغییراتی نیز دارند.

4.     طول سال تقویمی باید یک عدد صحیح باشد، که دو عدد 365 روز (برای سالهای عادی) و 366 روز (برای سالهای کبیسه) نزد همگان پذیرفته شده اند.

5.     بر پایۀ طول سال خورشیدی پذیرفته شده (حقیقی یا میانگین) نظم کبیسگی خاصی پدید می آید.

6.     هر کس که وجود گاهشماری را ضروری می داند باید قاعده مندی کبیسه گیری را بپذیرد وگرنه موضوع گاهشماری منتفی خواهد شد.

7.     تقویم پژوهان دو گروه را در میان تقویم نویسان تشخیص داده اند: باورمندان به وجود قاعده و باورمندان به نبود قاعده.   

8.     در مصوبۀ فروردین 1304 طول سال بر پایۀ طول سال خورشیدی حقیقی منظور شده است.

9.     طول سال خورشیدی حقیقی ثابت نیست و تغییراتی دارد که تعیین دقیق آن تا بدان اندازه که برای گاهشماری دقیق ضروری است امکان ندارد.

10. چندی پس از تصویب قانون گاهشماری ایرانی، صاحبان نظر متوجه کاستی گاهشماری ایرانی درابتنای آن بر طول سال خورشیدی حقیقی و عدم تعیین تکلیف کبیسه ها شده اند، اما چاره جویی آنان درخور و بسنده نبوده است.

11. اینک ما همچنان وظیفۀ تکمیل کار تصویب کنندگان قانون 1304 را بر عهده داریم.   

12. من با کسانی که وجود قاعده را در کبیسه گیری برای گاهشماری ایرانی نمی پذیرند یا بر طول سال خورشیدی حقیقی تکیه دارند سخنی ندارم. خود به لزوم وجود قاعده باور دارم و یافتن قاعده را تنها بر پایۀ طول سال خورشیدی میانگین ممکن می دانم.

13. طول سال خورشیدی میانگین/هورگردی/اعتدالی بر پایۀ اول ژانویۀ سال 2000 تقریباً عبارت است از:

365.2421896698 روز، که در هر سال حدود ۵ میلی ثانیه کاهش می یابد.

14. در میان کسانی که به قاعدۀ کبیسه گیری در گاهشماری ایرانی باور دارند می توان به افراد زیر اشاره و میزان دقت را (یعنی تعداد سال لازم برای تصحیح گاهشماری به اندازۀ یک روز) برای روش مختار هریک از آنان ذکر کرد:

روش اکرمی (دورۀ بزرگ 2820 سالی با زیردوره ها و زیرزیردوره های ویژه)، میزان دقت: 4,761,905years

روش بهروز-بیرشک (دورۀ بزرگ 2820 سالی با زیردوره ها و زیرزردوره های ویژه)،میزان دقت :  4,761,905years (میان روش بهروز-بیرشک و روش اکرمی 16مورد اختلاف در سالهای عادی و کبیسۀ هر دورۀ بزرگ 2820 سالی وجود دارد)

روش عبداللهی (128 سالی با زیردوره ها و زیرزردوره های ویژه)، میزان دقت:  88574 years

روش کاوه (161 سالی با زیردوره ها و زیرزردوره های ویژه)، میزان دقت:  26857 years

روش صیاد (33 سالی با زیردوره ها و زیرزردوره های ویژه)، میزان دقت:  4435.5 years

روش مسیحی/گرگوار (بر پایۀ طول سال میانگین 2425/365)، میزان دقت: 3320 years

روش خازنی (220 سالی با زیردوره ها و زیرزردوره های ویژه)، میزان دقت:  775 years

روش زیج ایلخانی (297 سالی با زیردوره ها و زیرزردوره های ویژه)، میزان دقت:318.314 years

15. دورۀ بزرگ 2820 سالی (در هر دو جلوۀ ساختاری آن در دو روش اکرمی و بهروز-بیرشک) نه تنها با مبانی اخترشناختی-ریاضیاتی دقیق ترین دورۀ ممکن است، بلکه عناصری از آن (یعنی زیردوره های 128 و 161 سالی و زیرزیردوره های 29 سالی و 33 سالی) در سنت گاهشماری ایرانی وجود دارند.

پس از پایان یافتن سخنرانی، بعضی از اعضای محترم شورای مرکز تقویم پرسشهائی را در بارۀ نصف النهار مبدأ، نقش ∆T، میزان اهمیت همخوانی نتیجۀ محاسبات متبلور در دورۀ 2820 سالی با سنت محاسبات تقویمی، تأثیر مقدار کاهش طول زمان که در ضریبی (یا ضریبهائی) از توان یکم (ودوم و سوم) سال از مبدأ 1900 (یا 2000) تجلی یافته است، و میزان اصرار من بر تثبیت دورۀ 2820 سالی مطرح کردند.

پاسخ کوتاه و گذرای من این بود که اولاً تعیین نصف النهار مبدأ آنقدر مهم نیست و این محاسبات برای هر نصف النهاری قابل اعمال هستند. تنها نکتۀ مهم این است که اگر بخواهیم مبدأ ویژه ای را برای گاهشماری انتخاب کنیم (مثلاً نقطه ای که تحویل سال در آن سر ظهر صورت گرفته است) باید در پیدا کردن آن نقطه محاسبات دقیقی داشته باشیم، مثلاً بهروز (و، به تبع او، بیرشک و کاوه) نصف النهار مبدأ را نصف النهار گذرنده از زابل می داند که در آن در 2346 پیش از هجرت (1725 پیش از میلاد) تحویل سال سر ظهر (12:00:00) روی داده است. من در این جا به درست یا نادرست بودن تاریخی-محاسباتی این نظرنمی پردازم. اما به هر حال همچنان بر درستی دورۀ 2820 سالی تأکید دارم و ملحوظ داشتن کاهش سال یا ∆T اگر تأثیر داشته باشند هزینه ای است که برای دستیابی به بهترین گاهشماری ممکن ارزش پرداخت را دارد.

با این همه ضمن سپاسگزاری از فرصتی که در اختیارم قرار گرفته بود، و پاسداست دغدغۀ اعضای محترم، تقاضا کردم که مشکل علمی-فنی ای را که در بارۀ طرح من یا طرح دیگران به نظرشان می رسد اعلام دارند تا شمار هر چه بیشتری از علاقه مندان در پژوهش و نظر دهی مشارکت کنند، به امید این که هر چه زود تر شاهد تکمیل کار مجلس شورای ملی وقت در فروردین 1304 باشیم و تکلیف کبیسه ها به بهترین وجه روشن شده و در مرجع قانونی تصویب شود.     

خلاصۀ نه چندان مرتب سخنان من را می توانید در نشانی زیر بیابید: